Pedagoogle

Home » Onderwijs » De mythe van het IQ

De mythe van het IQ

De nationale IQ-test: de obsessie van de mens met intelligentie als volksvermaak. Biologen hebben geen universele definitie van intelligentie voor dieren. Maar, anders dan IQ-tests willen doen geloven, mensen ook niet. Is intelligentie dat wat het IQ meet?

‘Endless play’

De mens heeft een hardnekkige neiging zichzelf op een voetstuk te plaatsen als enige intelligente levensvorm. Maar als er een verband is tussen intelligentie en een gelukkig leven dan zijn dolfijnen een bron van inspiratie. Dolfijnen zijn zo goed toegerust voor hun leven in de oceaan dat ze met slechts enkele uren per dag ‘werken’ kunnen volstaan om in hun levensonderhoud te voorzien, zodat zij de rest van de dag kunnen ‘socializen’. En uit onderzoek is gebleken dat dolfijnen erg goed zijn in wat mensen ook het meest blij maakt: ‘endless play’ (1).

 

Orca-Family

 

Het meten van de menselijke intelligentie houdt de gemoederen al meer dan een eeuw bezig. In het jaar dat de honderdste verjaardag van de Eerste Wereldoorlog wordt herdacht ter illustratie de volgende anekdote: tijdens de mobilisatie voor WOI werden alle Amerikaanse rekruten psychologisch getest. De reden hiervoor was dat de Harvard-psycholoog Yerkes zijn vak als precies en kwantitatief wilde etaleren. De gemiddelde blanke Amerikaan bleek een IQ van 81 te hebben, met een daaraan gekoppelde mentale leeftijd van dertien jaar … Het optimisme waarmee de oorlog tegemoet werd gezien werd hierdoor flink getemperd. Desondanks keerde in 1918 de rust weer in de wereld.

Dat er bij de mens sprake zou zijn van een universele intelligentie – die bovendien zichtbaar gemaakt kan worden via een IQ-meting – komt meer tegemoet komt aan het verlangen van mensen in het algemeen (en psychometrisch georiënteerde psychologen in het bijzonder) om de wereld overzichtelijk in te kunnen delen, dan dat het recht doet aan zoiets complex als het menselijk denkvermogen. Ter geruststelling: de scores op intelligentietests worden al jaren steeds hoger – het Flynn-effect – maar over de herkomst van dit verschijnsel tasten de deskundigen nog in het duister. Duidelijk is wel dat de mens in biologische opzicht zijn hoogtepunt heeft bereikt: zolang er geen verband is tussen intelligentie en het aantal kinderen dat mensen krijgen, zal de menselijke hersenomvang blijven zoals hij vandaag de dag is, aldus de Nederlandse primatoloog Frans de Waal (2).

Voornaamste inspiratiebron leerkracht

Binnen het onderwijs leeft een sterke voorkeur voor intelligentie als indelingscriterium. En dus zijn basisscholen en masse overgestapt op de NIO-eindtoets, een vermomde intelligentietest die uitsluitsel moet geven over het vervolgonderwijs. Inmiddels is de basisschool van mijn zoon (10) ertoe overgegaan in groep 4 en 6 de NSCCT (Niet-schoolse Cognitieve Capaciteiten Test) af te nemen, om tussentijds een beeld te kunnen vormen van de ‘algemene capaciteiten’ – lees: intelligentie – van de leerling. Alsof de basisschool in acht jaar tijd niet allang een voldoende betrouwbaar zicht heeft ontwikkeld op de capaciteiten van het kind.

Er schuilt een groot gevaar in het blinde vertrouwen in het IQ. Onderzoek heeft aangetoond dat de voornaamste inspiratiebron van de leerkracht een eigen, impliciete theorie van de leerling is – door emeritus hoogleraar orthopedagogiek Luc Stevens het interne werkmodel genoemd – waarbinnen de toegedichte begaafdheid een voorname rol speelt. Dat maakt onzorgvuldig gebruik van IQ-getallen voor het kind ronduit schadelijk. Er worden grenzen aangegeven aan wat van het kind verwacht kan worden op basis van tests die deze pretentie niet kunnen waarmaken. Zo wordt het zicht ontnomen op de groeimogelijkheden van het kind. Bovendien werkt het stellen van (te) lage doelen belemmerend voor de ontwikkeling.

Het IQ biedt een schijnzekerheid. Intelligentie bevat een aanlegfactor, maar ze wordt gevormd door de omgeving (nature/nurture). Het resultaat op een IQ-test is niet meer dan een grove afspiegeling van dit proces, een momentopname  die zeer aan schommelingen onderhevig kan zijn. Het idee dat er sprake is van een constante factor die zich laat uitdrukken in een IQ is een mythe. In theorie wordt deze opvatting in orthopedagogiek, psychologie en kinderpsychiatrie breed gedragen; in de praktijk wordt hier helaas minder zorgvuldig mee omgegaan.

Gebrek aan beroepsethiek?

Onlangs sprak ik een psychologe die haar medewerking aan de NIO (Nederlandse Intelligentietest voor het Onderwijsniveau) heeft geweigerd. Werkzaam bij een psychologisch onderzoeksbureau werd zij geacht de resultaten van deze in groep 8 klassikaal af te nemen intelligentietest te verwerken achter de computer – zonder het kind gezien te hebben, zonder de resultaten te kunnen vergelijken met de leerontwikkeling – en te voorzien van een IQ-maat en haar handtekening als gedragswetenschapper. Dit op bestelling ondertekenen van een computeruitdraai druisde in tegen haar beroepsethiek. Verbazingwekkend dat niet meer van haar collega’s hier last van hebben.

”Scholen moeten met steeds minder geld zien rond te komen en om die reden wordt van het onderzoeksbureau niet langer een uitgebreid verslag verlangd waarin testresultaten en leerontwikkeling in samenhang worden beoordeeld”, aldus deze psychologe die om begrijpelijke redenen anoniem wenst te blijven. Een computeruitdraai van de test volstaat. En met het heilige geloof in testresultaten in het onderwijs is dit zorgwekkend. Als diagnostisch geschoolde gedragswetenschapper ben ik op de hoogte van de zin en onzin van testen, relativerende kennis die grotendeels ontbreekt op scholen. En met het typisch Nederlandse vroegkeuzemoment – midden in hun ontwikkeling worden kinderen op twaalfjarige leeftijd verdeeld over de verschillende onderwijsniveaus – is een zorgvuldige afgewogen keuze van het grootste belang.

Een voorbeeld uit eigen huiselijke kring. Mijn dochter van dertien haalde in groep zeven en acht schijnbaar moeiteloos prima resultaten – in andere woorden: ze ervaarde weinig uitdaging. Haar lage score op de schaal ‘leermotivatie’ op de PMT-K (Prestatie Motivatie Test voor Kinderen) – die vorig jaar in groep 8 aan de NIO werd gekoppeld – was voor mij verklaarbaar. In de eindrapportage werd de lage score op leermotivatie echter als een kindkenmerk gepresenteerd. Het ergste was dat deze 3 voor ‘leermotivatie’ mijn dochter zelf deed twijfelen aan haar leermotivatie. ‘Gelukkig’ volgde in de brugklas onlangs opnieuw een PMT-K; mijn dochter heeft haar draai en uitdaging gevonden, dus dit keer was de leermotivatie opeens prima in orde.

De mythe doorgeprikt

De mythe van het IQ is definitief doorgeprikt. Na het uitvoeren van het grootste online intelligentieonderzoek in de geschiedenis – meer dan 100.000 mensen uit alle hoeken van de wereld deden mee – heeft een onderzoeksteam van de Western University in London (Ontario,Canada) eind 2012 geconcludeerd dat het concept van het meten van iemands IQ door een singuliere, gestandaardiseerde test zeer misleidend is: intelligentie is niet uit te drukken in een alleenstaande component of IQ.

En dus zijn er nieuwe concepten vereist die meer recht doen aan opgroeiende kinderen, verscheidenheid in interesses, kwaliteiten en leermotivatie. Van alle primaten zorgt de mens het langst voor zijn nageslacht. Maar waar onze naaste familie de chimpansees en bonobo’s niet zullen verdwalen in bespiegelingen over individuele leerstijl, studiehuis of realistisch rekenen is het grote probleem voor onze kinderen dat de discussie over de te leren vaardigheden en aan te leren kennis tot dwaalwegen kan leiden. In alle verwarring klinken de woorden van Jean Piaget bijzonder helder: ”Intelligence is knowing what to do, when you don’t know what to do.”

 

Noten (en leestips!)

(1) Casper Henderson (2012). The Book of Barely Imagined Beings. Uitgeverij Granta

(2) Frans de Waal (2005). De aap in ons. Uitgeverij Atlas Contact.

 

Verder lezen:

Ritchie, S (2015).  Intelligence – All That Matters. Uitgeverij Hodder and Stoughton.


4 reacties

  1. Liliane Limpens schreef:

    Op naar de nieuwe concepten.
    Of misschien het willen meten wat loslaten.
    En meer gaan spelen.

    Like

  2. irmgard jacobs schreef:

    De meetbare mens wordt op maat gemaakt .

    De kinderen worden tot nummers gedegradeerd door reïficatie (iets bedachts tot werkelijkheid verheffen) van de IQ test.

    Persoonsgebonden eigenschappen die blijkbaar vast liggen en niet te veranderen zijn
    Jij hebt, .. en bent dus…..Het zijn echter bedachte dingen… niet persoonsgebonden

    De zichzelf waarmakende voorspelling/ pygmalion effect doet de rest.

    De kinderen worden … een uitslag van een test… waarvoor ze zich niet hebben kunnen voorbereiden (hoe zou dat zijn als iemand zonder zich voor te bereiding examen moest doen)

    Gelooft het onderwijs zelf … in onderwijs?

    Intelligentie is niet statisch… hersenplasticiteit is bewezen in 2000.

    Mijn complimenten voor de weigering om kinderen te labelen.

    Niemand wenst dat de eigen kinderen toe.

    Titel De mythe van het IQ: een kritiek op het begrip ‘intelligentie’
    Auteurs Carl G. Liungman, Peter Kaaij
    Uitgever Wetenschappelijke uit., 1974
    ISBN 9021427745, 9789021427744
    Lengte 239 pagina’s

    In Nederland verlies je je recht op regulier basis- en voortgezet onderwijs aanbod na een te lage IQ score…. leerdoelen worden geschrapt.
    Of te wel…
    Het geloof dat je een diploma kunt halen is er door de te lage IQ score niet meer.. dus het aanbod dat je nodig zou hebben gehad om een diploma te kunnen halen, krijg je niet meer aangeboden…

    Het aanbod dat je nog krijgt is minder dan 1F als eindonderwijs(einde leerplicht) 1F niveau is einde regulier basisonderwijs

    Zoals gezegd pygmalion effect

    Helaas word je dat niet meegedeeld voordat je als ouder toestemming geeft voor het afnemen van de IQ test bij je kind.
    Er zou hulp en ondersteuning komen, na die IQ test.

    Je hebt tenminste niveau 2F nodig om jezelf in Nederland te kunnen handhaven, aldus OCW.
    Het aanbod voor het 2F niveau zou er dan ook wel moeten zijn voor alle kinderen
    Tenminste als het de bedoeling van OCW is dat mensen zich moeten kunnen handhaven in Nederland.
    Kinderen worden bewust, ongevraagd onder gestimuleerd.
    Op maat gemaakt.

    Like

  3. MvdV schreef:

    Hoewel het artikeltje al wat ouder is, geeft het ons steun in onze resolute weigering om onze dochter op de basisschool een ‘ adaptieve intelligentietest’ te laten ondergaan, die op school zou worden afgenomen dmv een PC en beoordeling van de resultaten door een deskundige op afstand. Alleen met zo’n test zou de basisschool bereid zijn haar advies voor het middelbaar onderwijs te heroverwegen. Dat advies was gebaseerd op een grillig ontwikkelingspatroon met hoge uitschieters voor onderdelen waar ze graag mee bezig is en diepe dalen voor de minder aantrekkelijke vakken. Het lijkt wel een kind, dachten wij. Maar de school vond dat hier geen pijl op te trekken viel en ze dus haar IQ-score maar eens op tafel moest leggen. Ouders die wel zijn meegegaan in zo’n test hebben het tegenvallende VO-advies van hun kind daarmee binnen twee dagen omhoog gekregen van vmbo-t/havo naar gymnasium. Wij zien met verbijstering toe. Misschien hebben we onze dochter tekort gedaan, want zij moet nu naar een vmbo-t/havo brugklas, maar we hebben haar in ieder geval geen IQ-sticker opgeplakt die haar in haar verdere ontwikkeling dwars zou kunnen zitten of misschien zelf aan het twijfelen zou kunnen brengen. Ik hoop van harte dat de gekheid waarmee lagere scholen de capaciteiten van jonge kinderen proberen te meten en registreren een halt toegeroepen wordt, al was het maar om het zelfbeeld van deze kinderen niet te beschadigen. Goed lesgeven en aandacht voor de achterliggende vragen waar kinderen mee worstelen als zij zich stof eigen proberen te maken, levert veel meer op, namelijk: zelfvertrouwen.

    Like

    • Hans Koppies schreef:

      De mythe van het IQ is onverminderd een actueel thema. Fijn dat dit artikel jullie de benodigde achtergrondinformatie kon verschaffen. Een ‘adaptieve intelligentietest’ met ‘beoordeling van de resultaten door een deskundige op afstand’: daar zou elke zichzelf respecterende en oprecht in het kind geïnteresseerde diagnostisch geschoolde orthopedagoog/ontwikkelingspsycholoog zich verre van moeten houden. Overigens lijkt ook het onderwijs zo langzamerhand doordrongen van de noodzaak tot verandering. Er gaan stemmen op om een driejarige ‘brugklas’te realiseren omdat de huidige vroegselectie veel kinderen geen recht doet en eerder belemmerend werkt voor hun schoolloopbaan. Zie bijvoorbeeld De Volkskrant van zaterdag 28 mei: ‘Drie jaar brugpiepen is voor iedereen beter’ (http://ow.ly/fDoV300PSvC). Hoe dan ook is een ‘dakpanklas’ in de geschetste situatie een prima plan.Ik hoop voor jullie dochter dat zij haar draai gaat vinden in het voortgezet onderwijs.

      Like

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

Blog statistieken

  • 62.977 hits

Voer je e-mailadres in om deze blog te volgen en om per e-mail meldingen over nieuwe berichten te ontvangen.

Archief

%d bloggers liken dit: